Η ευλογιά των αιγοπροβάτων και οι στρατηγικές επιλογές...
Στα αγροτικά μπλόκα, δίπλα στους αγρότες που διαμαρτύρονται για τις καθυστερημένες επιδοτήσεις και τη γενικευμένη ασφυξία του αγροτικού κλάδου, στέκονται και κάποιοι κτηνοτρόφοι που θρηνούν. Και δε θρηνούν για την άσχημη από οικονομικής άποψης χρονιά, αλλά για την απώλεια των κοπαδιών τους — των δικών τους ζώων, που φρόντιζαν επί δεκαετίες.
Δυστυχώς, από τον Αύγουστο του 2024, η Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη με μία από τις σοβαρότερες κτηνοτροφικές κρίσεις των τελευταίων δεκαετιών. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Εθνικής Επιστημονικής Επιτροπής η ευλογιά των αιγοπροβάτων, μια ιδιαίτερα μεταδοτική ζωονόσος, πέρασε από τα σύνορα του Έβρου και εξαπλώθηκε σε μεγάλο μέρος της χώρας, αφήνοντας πίσω της τουλάχιστον 450.000 θανατωμένα ζώα.
Ήταν πράγματι, η μαζική θανάτωση των ζώων η μόνη επιλογή για την αντιμετώπισή της;
Εμβόλιο ή Εμπόριο; Το δίλημμα
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή γνωστοποίησε στις ελληνικές αρχές τη δυνατότητα έκτακτου εμβολιασμού, με πρόσβαση σε δόσεις από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Εμβολίων (EU Vaccine Bank) και τεχνική υποστήριξη για τον περιορισμό του αντίκτυπου της νόσου.
Συγκεκριμένα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απαντώντας σε σχετική με το θέμα ερώτηση, αναφέρει: «Μεταξύ άλλων συστάσεων, ο εμβολιασμός, με υποστήριξη από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Εμβολίων, έχει συσταθεί έντονα στην Ελλάδα για τον μετριασμό των επιπτώσεων της νόσου» (“Among other recommendations, vaccination, with support from the EU vaccine bank, has been strongly advised to Greece to mitigate the impact of the disease”).
Ωστόσο, παρά τις έντονες συστάσεις, η Ελλάδα δεν εφάρμοσε μια ευρεία εμβολιαστική εκστρατεία. Οι λόγοι που προβάλλονται είναι δύο:
α) η απουσία αδειοδοτημένου εμβολίου για την ευλογιά των αιγοπροβάτων στην Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση
β) ο φόβος ότι ο εμβολιασμός θα μπορούσε να οδηγήσει σε απώλεια του καθεστώτος ελεύθερης νόσου (disease-free status), με σοβαρές επιπτώσεις στις εξαγωγές γάλακτος και φέτας.
Ομολογουμένως, οι λόγοι αυτοί είναι βάσιμοι. Πράγματι, δεν υπάρχει σήμερα αδειοδοτημένο εμβόλιο σε επίπεδο ΕΕ, γεγονός που αυξάνει τη λειτουργική και εμπορική αβεβαιότητα μια τέτοιας επιλογής.
Παράλληλα, η Ελλάδα είναι ο μοναδικός παραγωγός της φέτας ΠΟΠ, ενός προϊόντος στρατηγικής σημασίας για την αγροτική οικονομία, με εξαγωγές που ξεπέρασαν τα 785 εκατ. ευρώ το 2024. Περίπου το 80% του ελληνικού αιγοπρόβειου γάλακτος κατευθύνεται στην παραγωγή φέτας, γεγονός που συνδέει άμεσα την επιδημιολογική διαχείριση της νόσου με τη βιωσιμότητα του προϊόντος και τη διατήρηση της πρόσβασης σε κρίσιμες αγορές.
Επιπλέον, πιέσεις για αποφυγή του εμβολιασμού ασκούνται από παραγωγούς και φορείς της γαλακτοβιομηχανίας, οι οποίοι επισημαίνουν ότι η υιοθέτηση εμβολιαστικής στρατηγικής μπορεί να θέσει υπό αμφισβήτηση το καθεστώς ελεύθερης νόσου της χώρας και να προκαλέσει εμπορικούς περιορισμούς σε αγορές υψηλής αξίας για τη φέτα και τα γαλακτοκομικά προϊόντα.
Σημειώνεται ότι η σήμανση της φέτας ως προϊόν ΠΟΠ προϋποθέτει ότι παρασκευάζεται αποκλειστικά από γάλα που παράγεται στην Ελλάδα.
Με βάση τα παραπάνω, η επιλογή της μαζικής θανάτωσης των ζώων κρίθηκε από τις αρμόδιες αρχές ως ο πλέον «ασφαλής» δρόμος για την προστασία του καθεστώτος ελεύθερης νόσου και τη διατήρηση της απρόσκοπτης πρόσβασης των ελληνικών γαλακτοκομικών προϊόντων στις διεθνείς αγορές.
Η κριτική
Σε πρόσφατο άρθρο του, ο δημοσιογραφικός οργανισμός, Solomon, αναφέρεται στην υπερβολικά συντηρητική και προσανατολισμένη στο βραχυπρόθεσμο εμπορικό ρίσκο ελληνική επιλογή της απόρριψης του έκτακτου εμβολιασμού, καθώς στέρησε από τη χώρα ένα ενδιάμεσο εργαλείο διαχείρισης της κρίσης, οδηγώντας σε εκτεταμένη απώλεια ζωικού κεφαλαίου και επιβαρύνοντας μακροπρόθεσμα την παραγωγική βάση της ελληνικής κτηνοτροφίας.
Σύμφωνα με αυτή την οπτική, οι κίνδυνοι για τις εξαγωγές θα μπορούσαν να μετριαστούν μέσω αυστηρής επιδημιολογικής επιτήρησης, διαφάνειας και σαφούς χρονοδιαγράμματος επαναφοράς του καθεστώτος ελεύθερης νόσου. Το άρθρο δεν αγνοεί τα ρίσκα του εμβολιασμού, αλλά θέτει το ερώτημα αν η πλήρης απόρριψή του άφησε τη χώρα με μία και μόνη επιλογή.
Επιπρόσθετα, το επιχείρημα ότι ο εμβολιασμός οδηγεί αναπόφευκτα σε απώλεια του καθεστώτος ελεύθερης νόσου αμφισβητείται σε ερώτηση που κατατέθηκε στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, με ρητή επίκληση του Κώδικα Υγείας Ζώων (Terrestrial Animal Health Code) που αναπτύσσει ο Παγκόσμιος Οργανισμός για την Υγεία των Ζώων (WOAH).
Ο κώδικας αυτός προβλέπει κανόνες:
- για το πώς αναγνωρίζεται μια χώρα ως ελεύθερη από μια ζωονόσο (disease-free),
- αλλά και για το πώς μπορεί να ανακτηθεί αυτό το καθεστώς μετά από εμβολιασμό ή εξάλειψη της νόσου.
Ειδικότερα, μια χώρα που εμβολιάζει μπορεί να ανακτήσει το καθεστώς «ελεύθερης νόσου» εφόσον αποδείξει, μέσω εργαστηριακών ελέγχων, ότι ο ιός δεν κυκλοφορεί πλέον στον πληθυσμό. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω της λεγόμενης στρατηγικής DIVA (Differentiating Infected from Vaccinated Animals), δηλαδή, της δυνατότητας να διακρίνονται εργαστηριακά τα εμβολιασμένα από τα μολυσμένα ζώα.
Βεβαίως, η δυνατότητα αυτή επιβάλλει πλήρη καταγραφή κοπαδιών, εκτεταμένους εργαστηριακούς ελέγχους, ψηφιακή ιχνηλασιμότητα και εξειδικευμένα διαγνωστικά τεστ — απαιτήσεις που οι ελληνικές κτηνιατρικές υπηρεσίες, χρόνια υποστελεχωμένες, δυσκολεύονται να υποστηρίξουν.
Με άλλα λόγια, το δίλημμα «εμβόλιο ή εμπόριο» δεν είναι τόσο απόλυτο, όσο παρουσιάστηκε από την ελληνική πλευρά.
Η πραγματικότητα στην ύπαιθρο
Η έλλειψη επίσημου εμβολιαστικού προγράμματος, δεν αποτέλεσε σοβαρό εμπόδιο για κάποιους κτηνοτρόφους, που πανικοβλήθηκαν από την πιθανότητα να χάσουν τα κοπάδια τους και προμηθεύτηκαν παράνομα τα εμβόλια από τρίτες χώρες. Καταγράφτηκαν μάλιστα και περιπτώσεις αδήλωτων κρουσμάτων, καθώς και παραβιάσεις των περιοριστικών μέτρων που επέβαλλαν οι Κτηνιατρικές Υπηρεσίες.
Συνεπώς, η πραγματικότητα στο αγροτικό πεδίο ακολουθεί τους δικούς της ρυθμούς και έχει οδηγήσει σε κινήσεις απελπισίας που όχι μόνο θέτουν σε κίνδυνο την υγεία των ζώων, αλλά και αλλοιώνουν την επίσημη επιδημιολογική επιτήρηση, καθιστώντας τον έλεγχο της νόσου ακόμη πιο δύσκολο.
Οικονομικό και κοινωνικό κόστος
Στο μεταξύ, η μαζική θανάτωση ζώων έχει ήδη προκαλέσει:
- σημαντική μείωση της παραγωγής γάλακτος,
- σοβαρές απώλειες εισοδήματος για τους κτηνοτρόφους,
- αυξανόμενη κοινωνική πίεση και εγκατάλειψη του επαγγέλματος.
Οι κτηνοτρόφοι διαμαρτύρονται ότι οι αποζημιώσεις που προβλέφθηκαν από το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων είναι ανεπαρκείς, καθώς -όπως υποστηρίζουν- δεν καλύπτουν ούτε το κόστος ανασύστασης των κοπαδιών, ούτε την απώλεια εισοδήματος μέχρι την επανεκκίνηση της παραγωγής.
Το μεγάλο παράδοξο
Με αυτά τα δεδομένα, η επιλογή του μη εμβολιασμού κατά της ευλογιάς των αιγοπροβάτων δεν μπορεί να κριθεί απλά ως «σωστή» ή «λάθος».
Παρά το γεγονός ότι το ΥΠΑΑΤ επέλεξε τη στρατηγική με το μικρότερο άμεσο εμπορικό ρίσκο, οι συνέπειες αυτής της απόφασης αρχίζουν ήδη να γίνονται αισθητές στην πραγματική οικονομία: ο περιορισμός της παραγωγής γάλακτος αυξάνει τις τιμές και εντείνει τον ανταγωνισμό για πρώτη ύλη, υπονομεύοντας ταυτόχρονα τη μακροπρόθεσμη ανταγωνιστικότητα της ελληνικής φέτας στις διεθνείς αγορές.
Έτσι, στην προσπάθειά της να προστατεύσει τη φέτα ως προϊόν ΠΟΠ, η Ελλάδα αποδυνάμωσε τη βιολογική βάση που την παράγει. Αν αυτή η ισορροπία δεν αποκατασταθεί εγκαίρως, στο τέλος ίσως μείνει μόνο ένα ερώτημα να απαντηθεί: τι θα απογίνουμε χωρίς φέτα;
🖼η εικόνα δημιουργήθηκε με το Canva
